1 - بت پرستان كه بتان را شريك پرستش با خدا دانند ولى معترفند كه بتها توانائى آفرينش و پديد كردن ندارند . 2 - ستاره پرستان كه برخى آنها را واجب الوجود دانند و برخى آفريده خداى يگانه جز اينكه خدا تدبير اين جهان را بدانها وانهاده و آنانند كه ابراهيم خليل با ايشان مناظره كرد . 3 - كسانى كه براى همه جهان از آسمان و زمين دو خدا پندارند ، خيربخش و شرانگيز ( يزدان و اهرمن ) و اين آيه حكايت مذهب آنها است ، و از ابن عباس روايت است كه قول خدا تعالى « وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ » در باره زنديقا نيست كه گفتند : خدا و ابليس دو برادرند ، خدا آفريننده آتش و جانوران و چهار پايان و خير است ، و ابليس آفريننده درنده‌ها ، مارها ، كژدمها و شرور . و بدان كه اين گفته ابن عباس بهترين تفسير اين آيه است ، زيرا بنا بر اين از اين آيه فائده‌اى بيش بدست آيد از آنچه در آيات پيش است ، ابن عباس گفته : مؤيد اين تفسير است قول خدا تعالى « و ساختند ميان او و پريان پيوند نژادى ، 158 الصافات » و اين معبودها را جن ناميده براى آنكه جن معنى نهانى دارد ، و فرشته‌ها و روحانيان هم از ديده نهانند و شايد كه آنها را جن خوانند . و من گويم : اين كيش گبرانست و ابن عباس آنها را زنادقه خوانده چون آنان را زنادقه خوانند براى آنكه كتابى كه زردشت پندارد از خدا به دو فروشده زند نام دارد و منسوب بدان زندى است و آن را معرب كردند بزنديق و جمع بستند بزنادقه ، و عقيده گبران اينست كه هر چه خوبى در جهانست از يزدانست و هر چه بدى از اهريمن كه در شرع ما ابليس نام دارد و همان شيطانست . و خود اختلاف دارند و بيشتر گويند اهرمن آفريده است ، و در وضع پديدشدنش سخنهاى شگفتى دارند ، و كمترشان گويند او هم قديم و ازلى است چون يزدان و هر دو گروه او را شريك خدا دانند در تدبير جهان كه خوبى از خدا و بدى